Παρασκευή, 20 Φεβρουαρίου 2009

Η ιδιοτέλεια

Αποφάσισα για αλλαγή να μη γράψω για κάτι πολιτικό, αλλά για κάτι γενικότερα ανθρώπινο, την ιδιοτέλεια...

Υπάρχει η διάχυτη εντύπωση ότι ιδιοτέλεια είναι κάτι κακό και ότι πρέπει όλοι να μην είμαστε ιδιοτελείς. Είναι όμως έτσι; Εξαρτάται από τον ορισμό που αποδίδουμε στη λέξη αυτή και από το νόημα που μπορεί να έχει. Ο ορισμός που είναι γενικά αποδεκτός είναι ο εξής.
Ιδιοτέλεια είναι η συμεπεριφορά απο την οποία αποκομίζεται προσωπικό όφελος. Έχει όμως αυτό ό ορισμός μία βασικότατη έλλειψη. Η έλλειψη έγκειται στο αν το προσωπικό όφελος κρίνεται αντικειμενικά ή υποκειμενικά, αν δηλαδή η ιδιοτέλεια είναι για όλους τους ανθρώπους η ίδια συμπεριφορά ή αν η ιδιοτέλεια του κάθε ανθρώπου εξαρτάται από την άποψη που ο ίδιος έχει για την ταυτότητα του προσωπικού οφέλους του. Αν δεχτούμε τη δεύτερη περίπτωση, τότε αυτός που είναι φιλάνθρωπος και αυτός που είναι μισάνθρωπος με τις αντίστοιχες συμπεριφορές ο καθένας είναι και οι δύο ιδιοτελείς! Επομένως με αυτή την έννοια δεν μπορούμε να προσάψουμε αρνητική ή θετική διάσταση στην έννοια της ιδιοτέλειας.

Θέλω όμως να ασχοληθώ με την πρώτη περίπτωση. Την περίπτωση δηλαδή που η ιδιοτέλεια των ανθρώπων γενικά είναι συμπεριφορά που οδηγεί στο προσωπικό τους όφελος(δηλαδή στη συμβολή στην ευτυχία τους) ανεξαρτήτων των πεποιθήσεων και των επιδιώξεων εκείνων που τηρούν την ιδιοτελή συμπεριφορά. Σε αυτήν όμως την περίπτωση πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι αυτό που μας οφελεί και που συμβάλλει στην ευτυχία μας.

Αυτό κατά την άποψή μου είναι γενικά η κοινωνία μας με ανθρώπους. Αυτό και μόνο αυτό. Όσο περισσότερο κοινωνούμε με ανθρώπους τόσο περισσότερη ευτυχία αποκομίζουμε για τους εαυτούς μας. Η κοινωνία αυτή συμπεριλαμβάνει την προσφορά, την αποδοχή, το μοίρασμα και την επαφή με αντικείμενο τις σκέψεις, τα συναισθήματα (καλά και κακά), τις γνώσεις, τις εμπειρίες και το σώμα (νομίζω δεν ξεχνάω τίποτα)*. Η κοινωνία αυτή προϋποθέτει άλλους ανθρώπους και επομένως σχέσεις με αυτούς με τον τρόπο που αναφέρθηκε παραπάνω. Οι σχέσεις όμως αυτές δεν μπορεί παρα να είναι δημιουργικές ώς προς τον άλλον και τον εαυτό μας, δεν μπορεί να είναι βλαβερές. Γιατί, αν είναι βλαβερές για τον έναν θα είναι και για τον άλλον, πράγμα που σημαίνει ότι δεν μπορεί να συμβάλλουν στην ευτυχία κανενός. Με αυτή τη συλλογιστική η ιδιοτέλεια είναι σίγουρα κάτι καλό, επειδή οφελεί τόσο τον ανθρωπο που είναι ιδιοτελής όσο και τους ανθρώπους γύρω του. Αν αντίθετα κάποιος δεν ξέρει ποιο είναι το πραγματικό του συμφέρον και κακοποιεί για παράδειγμα τους συναδέλφους και συνεργάτες του ή εκμεταλλεύεται τη θέση του για να «παίρνει» κάτι που δεν του ανήκει, αυτός με την έννοια που εκτέθηκε δεν είναι ιδιοτελής. Φαίνεται όμως με αυτό τον τρόπο η έννοια της ιδιοτέλειας σχεδόν να ταυτίζεται με την έννοια της ανιδιοτέλειας, αν εννοηθεί ως η συμπεριφορά που οφελεί τους άλλους, ενώ αν θεωρηθεί η ανιδιοτέλεια ως το αντίθετο της ιδιοτέλειας φαίνεται να είναι κάτι το κακό...

Έτσι θεωρώ ότι δεν έχει νόημα η έννοια της ιδιοτέλειας και της ανιδιοτέλειας. Και η σημασία των παραπάνω για μας είναι ότι χρειάζεται να αντιληφθούμε ότι το να βοηθούμε και να θέλουμε να είναι καλά οι διπλανοί μας, οι φίλοι μας, ο συντροφός μας, οι συγγενείς μας και γενικά οι συνάνθρωποί μας είναι το μόνο που μπορούμε να κάνουμε για το δικό μας καλό, για το δικό μας ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΚΑΙ ΑΤΟΜΙΚΟ ΌΦΕΛΟΣ ΚΑΙ ΚΕΡΔΟΣ. Δεν πρέπει να προσπαθούμε να περιορίζουμε το προσωπικό μας όφελος χάριν των άλλων, αλλά να καταλάβουμε ότι το προσωπικό μας όφελος είναι το όφελος των άλλων...

*Κοινωνία μάλλον δεν υπάρχει μόνο με τους ανθρώπους αλλά και με το θεό για όσους πιστεύουν σε αυτόν και ενδεχομένως και για όσους δεν πιστεύουν να μπορεί να υπάρξει κοινωνία με την ίδια μας την ψυχή.

3 σχόλια:

  1. Ιδιοτέλεια σημαίνει κάνω κάτι και προσδοκώ αντάλλαγμα.Ανιδιοτέλεια δέν προσδοκώ τίποτα. Οτι κάνω το κάνω για την ψυχή της μανούλας μου.Τελεία και παύλα.Τώρα στην πράξη είναι λίγο δύσκολο έως αδύνατο να κάνουμε κάτι και να μην προσδοκούμε έστω κι ένα ευχαριστώ.Ακόμη και οι συγγενικές σχέσεις,κινούνται,συνειδητα η ασυνείδητα( με την έννοια του ευχαριστώ), στα πλαίσια του "δούναι και λαβείν".Τώρα,στην περίπτωση που όλα θα ήταν το ίδιο και μάλιστα η ιδιοτέλεια θα δούλευε για το καλό του συνόλου,τότε θα ετίθετο "εν αμφιβόλω" η όλη αρχαιοελληνική φιλοσοφία,κατ 'αρχήν, καθώς και η αναζήτηση της αλήθειας.Για την καλλίτερη εμπέδωση των ανωτέρω,παραθέτω τους στίχουε του Κ. Μουρσελά "για την αγάπη όσα κι αν κάνεις είναι λίγα και να το ξέρεις δεν υπάρχει ανταμοιβή",γιατι δεν θυμάμαι τα λόγια του πρώτου διδάξαντος, του Ευριπίδη,για το θέμα.Αυτά και καλές απόκριες.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Καταρχήν να ξεκαθαρίσω ότι εγώ αντιλαμβάνομαι το αντάλλαγμα και ως υλικό και ως πνευματικό και ως ψυχικό ή οτιδήποτε άλλο μπορεί να υπάρξει. Κατά την άποψή μου η επεξήγηση που δίνεις στην ανιδιοτέλεια αναιρεί τον ορισμό που δίνεις στην προηγούμενη πρόταση, αφού ακόμα και να κάνεις κάτι για την ψυχή της μανούλας σου σημαίνει ότι προσδοκάς κάποιο αντάλλαγμα.

    Πέρα από αυτό όμως η αρχαιοελληνική φιλοσοφία είναι πρώτη που δίδαξε αυτό που περιγράφω.
    Ο Σωκράτης είπε ότι το καλό (και προφανώς συμφέρον) για μας είναι να επειδώκουμε την αρετή. Είπε δηλαδή ότι δίκαιοι δεν πρέπει να είμαστε από καθήκον αλλά επειδή οι δίκαιοι είναι και ευτυχείς(αντάλλαγμα δηλαδή των δίκαιων πράξεων είναι η ευτυχία). Ο Αριστοτέλης από την άλλη είπε ότι τα πάντα πράττουμε με κίνητρο(τέλος) την ευδαιμονία. Για τα πάντα, λοιπόν υπάρχει κάποιο «αντάλλαγμα» και αυτό σύμφωνα με τον Αριστοτέλη καταλήγει πάντοτε στην ευδαιμονία. Η αρετή όμως και η μεσότητα που περιγράφει ο Αριστοτέλης είναι η διδασκαλία των σωστών πράξεων που κίνητρο έχουν τη σωστή ευδαιμονία.

    Αλλά εκτός από την αρχαία ελληνική διδασκαλία και η χριστιανική διδασκαλία δεν προτρέπει στην πράξη χωρίς αντάλλαγμα. Αντίθετα διδάσκει και αυτή τις ενάρετες πράξεις που οδηγούν στην ψυχική γαλήνη, που οδηγούν κοντά στο θεό και που οδηγούν και στη θέωση. Όλες αυτές οι πράξεις γίνονται με αυτά τα κίνητρα, με αυτά δηλαδή τα ψυχικά «ανταλλάγματα». Όπως πρόσφατα μου θύμισαν και σε ένα τραπέζι που μου έκαναν κάποια συγγενικά μου πρόσωπα στη θεία λειτουργία προσευχόμαστε για τα «καλά καὶ συμφέροντα ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν». Δεν είναι κακό να επιδιώκουμε το δικό μας συμφέρον. Το θέμα όμως είναι ποιο είναι το συμφέρον μας...

    Με τον οριμό σου λοιπόν όσοι επιδιώκουν τη σωτηρία της ψηχής τους είναι ιδιοτελείς και επομένως κακοί;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ta έχεις λίγο μπερδεμένα.Οταν λέμε ότι κάνουμε κάτι για την ψυχή της μανούλας,σημαίνει,έτσι τουλάχιστον το καταλαβαίνει ο μέσος Ελληνας, ότι ΔΕΝ ΘΕΛΟΥΜΕ ΑΝΤΑΛΛΑΓΜΑ αλλά το κάνουμε για να τιμήσουμε τη μνήμη της.Ρίξε μια ματιά και στο τέλος του σχολίου μου περί αγάπης και ανταμοιβής.Τέλος δεν είναι δόκιμο να μιλάμε σε τέτοια πλαίσια για "συμφέρον" έστω κι αν εννοούμε "των ψυχών ημών" δηλ. τι θα μας κάνει καλλίτερους.Γιατι η κρατούσα εννοια του συμφέροντος είναι η στενή δηλ.ό,τι μας φέρνει κάτι,το οποίο όμως δεν είναι κατ ανάγκην η δεν είναι πάντοτε, ωφέλιμο ψυχικά.Τέλος άλλο το συμφέρον στον Σωκράτη και στον Αριστοτέλη κι άλλο στον μέσο Ελληνα.Den νομίζω ότι ο μέσος Ελληνας θεωρεί γενικά συμφέρον του τη σωτηρία της ψυχής,εστω κι αν προσπάθησαν γιαυτό ο Κραουνάκης και η Νικολακοπούλου.Αντε και καλό διάβασμα και καλή επιτυχια και τα υπόλοιπα από κοντά για να μη χάνεις χρόνο από το διάβασμα και με κυνηγάει ο πατέρας σου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή